Hvernig hugsar fólk fætt á árunum 1980 til 1997 um fjármál og sparnað í striti dagsins?

Kynslóðir ræða saman. Hvernig tæklar Y-kynslóðin fjármál, sparnað og nísku í striti dagsins? Það er nú það. Um það fjallar þetta athyglisverða samtal í tímaritinu Fjármál og ávöxun sem kom út í síðasta mánuði. HÉR ER BLAÐIÐ Á PDF-FORMI.

ÞRJÁR VINKONUR TIL Í SAMTALIÐ

Eftir smá leit frétti ég af þremur góðum vinkonum sem væru til í að ræða málin. Þetta voru þær Ásrún Magnúsdóttir, 37 ára danshöfundur, Kara Hergils Valdimarsdóttir, 38 ára menningarstjórnandi, og Berglind Pétursdóttir, 36 ára sjónvarps- og auglýsingakona; kunn sem Berglind Festival, rannsóknarblaðamaður í Vikunni með Gísla Marteini.

Áður en ég mætti til leiks hóaði ég í félaga minn í hlaðvarpsþættinum Hluthafaspjall ritstjóranna, Sigurð Má Jónsson, til að mæta og taka þátt í þessu með mér. Við erum af barnasprengjukynslóðinni miklu, (baby boom), sem er fólk fætt á árunum 1946 til 1964; stundum nefnd eftirstríðskynslóðin.

Sú kynslóð ólst upp þegar minna var til skiptanna; fátækt áberandi; barnmargar fjölskyldur; þjóðir heims að rífa sig upp í framleiðslu, hagvexti og viðskiptum eftir stríðið - og langflestar mæður unnu heima og sinntu börnum.

Y-KYNSLÓÐIN SÚ ÓHEPPNASTA?

Það hefur verið sagt um Y-kynslóðina að hún sé „óheppnasta kynslóðin“. Hún hefur orðið fyrir verulegum efnahagslegum truflunum frá því að hún fór út á vinnumarkaðinn, t.d. með netbólunni sem sprakk 2001; alþjóðlega bankahruninu 2008 og Covid-faraldrinum 2019. Hún hefur staðið frammi fyrir meira atvinnuleysi en kynslóðin sem kom á undan, þ.e. X-kynslóðin (1965-1980). Námslán Y-kynslóðarinnar taka sömuleiðis meira í þar sem hagvöxtur er hægari og efnahagslægðir tíðari.

En hvað um það – það var með þessar pælingar í farteskinu sem við mættum til leiks.

Það fór vel um okkur þarna við Óðinstorgið. Þægilegt andrúmsloft og talsvert af gestum.

VIÐ ERUM KALDASTRÍÐSMENN

Eftir ísbrjótinn með risaeðlurnar og karlinn sem lenti fyrir misskilningi í „edrúári“, sagði ég mjög frumlega – já, þið eruð af millenníum-kynslóðinni, ekki satt? Eins og þær vissu það ekki.

Þær: „Jú, við erum kynslóðin með skjáinn fyrir framan okkur allan sólarhringinn,“ svöruðu þær að bragði, hlæjandi. „Við erum líka kynslóðin sem höfum lifað tímabil friðar, þar til núna,“ bættu þær við.

Við: Ekki stóð á svarinu hjá okkur: Við erum kaldastríðsmenn. Þar sem óttinn var við vetnissprengjur og gjöreyðingarvopn; og hversu oft Sovétmenn og Bandaríkjamenn gætu tortímt hvorir öðrum. 

(Ég hugsaði með mér; í hvaða átt stefna þessar umræður eiginlega; átti þetta ekki að vera skemmtilegt kvöld?).

En boltinn tók að rúlla og fjármálin komu til sögunnar.

Við: – Þið eruð miklar vinkonur; talið þið eitthvað um fjármál þegar þið hittist?

Þær: „Nei, ekki mikið í þeim skilningi. Við deilum frekar reynslusögum þegar við lendum í óvæntum útgjöldum eða okkur finnst eitthvað orðið dýrt. Við eigum allar íbúð og erum með börn þannig að við getum dottið í pex um matarkörfuna og afborganir. Tuðum kannski yfir því að hafa farið í Bónus og eytt yfir 30 þús. kr. en finnst við ekki hafa keypt neitt. Erum örugglega ekki einar um þetta.“

AÐ KAUPA SÉR LÁN

Við: – Þið eigið allar íbúð!? Hvað með vaxtaumræðuna?

Þær: „Jú, afborganirnar taka í og eru alltaf að þyngjast. Okkar kynslóð finnur fyrir því. Við vorum allar svo heppnar að kaupa okkar íbúðir fyrir þrítugt þannig að við náðum að komast inn á markaðinn – sem er mjög erfitt núna - og höfum að vissu marki notið þess líka að íbúðirnar hafa hækkað í verði og jafnvel meira en lánin þannig að það hefur orðið svolítil eignamyndun í íbúðunum.“

Þær: „Annars er þetta ef til vill öfugmæli að segjast eignast eða kaupa íbúð, það má alveg eins kalla þetta að kaupa sér lán.“

Við: – Kaupa sér lán! Vel orðað!

Við: – Hvað með muninn á verðtryggðum og óverðtryggðum lánum? Er það ekki eitthvað sem Y-kynslóðin hefur skoðun á?

Þær: „Jú, eflaust. Það sem er erfiðast við verðtryggðu lánin í verðbólgunni er hvað þau hækka og hækka og allir upplifa það þannig að það gangi lítið á þau þrátt fyrir síhækkandi afborganir. Vissulega hafa íbúðirnar hækkað sömuleiðis. En okkur finnst e-h veginn að launin hækki ekki alveg í sama takti og lánin. Óverðtryggð lán og engin verðbólga væri sjálfsagt best. En með þau lán er fólk líka að borga miklu meira í upphafi – og með börn í skóla og tómstundum – verður þetta eiginlega öllum ofviða í brauðstritinu; og varla á sig leggjandi. Það nennir því varla nokkur maður; þótt skuldirnar greiðist hraðar upp – og það sjáist vissulega á eftirstöðvunum.“

Við: – Hversu mikil áhrif hefur öll þessi umræða um háa stýrivexti og að illa gangi að lækka þá vegna verðbólgunnar?

Þær: „Hún er auðvitað svolítið niðurdrepandi þessi stýrivaxtaumræða og að illa gangi að ráða við verðbólguna. Það er talsverð óþolinmæði eftir vaxtalækkun og þegar lítið mjakast áfram í þá áttina hefur það sálræn áhrif; slær á bjartsýni, ýtir hugsanlega undir kvíða og þrengir að greiðslugetu margra.“

HJÁLP FRÁ FORELDRUM AÐ AUKAST

Við: – Það heyrist æ oftar að ykkar kynslóð fái hjálp frá foreldrum við fyrstu íbúðarkaup! Er það svo?

Þær: „Já, það er að verða mjög algengt með einum eða öðrum hætti.“

Við: – Hvernig þá?

Þær: „Sumir fá beina fjárhagsaðstoð, jafnvel gjöf, eða lán frá foreldrunum svo hægt sé að sýna eitthvert eigið fé í byrjun gagnvart bönkunum. Lán sem eru greidd til baka. Svo heyrum við að eitthvað sé um fyrirfram greiddan arf og sú leið sé eitthvað að aukast; allt er þetta til að komast inn á markaðinn – sem er svo erfitt. Við fengum allar smá aðstoð í upphafi frá foreldrum okkar.“

Þær: „Margir fá sömuleiðis að búa frítt heima í foreldrahúsum á háskólaárunum og þá í fríu fæði – og fá afnot af bílum foreldranna. Það sparast mikið að leigja ekki úti í bæ og safna miklum skuldum í námi; skuldir sem bíta í þegar fólk ætlar síðar að kaupa sína fyrstu íbúð þegar það er komið út á vinnumarkaðinn. Fólk er lengur í foreldrahúsum, þ.e. eftir að það er byrjað að vinna, og notar þá tímann til að leggja fyrir til íbúðarkaupa. Það er mikil hjálp í því.“

Við: – Þekkið þið eitthvað inn á innlánsreikninga bankanna og ávöxtunina sem þar er í boði?

Þær: „Ekki mikið, en þó. Við heyrum að ýmsir bundnir reikningar í bönkunum skili ágætri ávöxtun þrátt fyrir verðbólguna. Við erum að safna fyrir stelpuferð og ein okkar stofnaði svona læstan reikning sem hefur verið að skila allt að 8% ávöxtun.“

Hinar tvær: „Heyrðu, það er bara að muna að losa hann í tæka tíð.“ (Mikið hlegið).

Við getum líka fylgst með öllum þessum reikningum í blaðinu þínu; þar er fínt yfirlit yfir þá og nauðsynlegt. Annars talandi um innlánsreikninga þá færist það í aukana hjá okkar kynslóð að stofna verðtryggða framtíðarreikninga fyrir börnin þegar þau eru nýfædd þannig að allar peningalegar gjafir fara þar inn og eru látnar ávaxtast. Þetta eru víst ágætir reikningar.“

ÍSLANDSBANKAÚTBOÐIÐ - ÞÆR PRÓFUÐU

Við: – Hafið þið eitthvað fjárfest í hlutabréfum?

Þær: „Við fjárfestum allar í Íslandsbanka í útboðinu fyrir tæpu ári. Ekki mikið og ekki saman sem hópur en við prófuðum og þetta voru okkar fyrstu hlutabréfakaup á markaði.“

Við: – Hvað kom til?

Þær: „Bara einhver stemning í samfélaginu um að þetta væri lítil áhætta og gengi bréfanna væri hagstætt og á undirverði. Við fylgdumst ekkert með þessu til að byrja með. En svo þegar bréfin tóku að hækka þá litum við oftar á stöðuna. Við sögðum svona eftir á í léttum dúr, fyrst bréfin höfðu hækkað svona mikið, að við sæjum eftir því að hafa ekki tekið massa-yfirdrátt og keypt stærri hlut og verið alvöru fjárfestar!“

Við:  – Það er auðvelt að vera vitur eftir á. En það má ekki gleyma því að það tryggir enginn eftir á í hlutabréfakaupum og það hafa menn fengið að reyna þegar bréf lækka og þeir verða fyrir tapi. Það er súrt og þá kárnar gamanið. Það er stundum sagt að það eigi aldrei að taka lán fyrir hlutabréfakaupum nema maður hafi efni á að tapa bréfunum. En sannast sagna var verðið í útboði ríkisins á bréfunum í bankanum þannig að þetta var svolítið borðleggjandi og líkurnar litlar á tapi – en hlutabréfakaupum fylgir alltaf áhætta, sögðum við hróðugir.

AÐ GREIÐA INN Á HÖFUÐSTÓLINN

Ef til vill var þetta of mikil speki, því þær sáu sér leik á borði og sneru óvænt taflinu við og spurðu okkur hvað við viðskiptablaðamennirnir gætum ráðlagt þeim í fjármálum og sparnaði!?

Við: – Já, þið meinið þegar stórt er spurt. Og svolítill spekingssvipur færðist yfir okkur og við byrjuðum með fyrirvara; eins konar neðanmálsgrein. - Það er hægt að veita ráð en endanleg ábyrgð og ákvörðun er þess sem leitar ráða. Þetta á sérstaklega við um hlutabréfakaup og fjárfestingar í verðbréfasjóðum, sögðum við hugsandi.

Jú, eitt gott ráð sem margir nefna er að greiða inn á höfuðstól íbúðalána annað slagið (eignamyndun) og lækka þannig skuldina og vaxtabyrðina síðar meir og „fá“ þannig í reynd hærri vexti á peninginn sem fer á innágreiðslu lánsins heldur en fæst með því að leggja hann í banka. Það er reyndar líka fínt að leggja reglulega inn á hlutdeildarsjóði (verðbréfasjóði) ef fólk vill taka meiri áhættu en dreifa samt áhættunni. Svo er það að fjárfesta beint í hlutabréfum. Nú, margir reikningar í bönkunum eru mjög áhugaverðir og ágætt að hafa þá læsta; bundna, svo ekki sé endalaust hægt að kroppa í þá. Þeir hafa verið að gefa ágæta nafnávöxtun undanfarin ár.

NOKKUR RÁÐ TIL AÐ SPARA

Þær: „En hvað með sparnaðinn – lumið þið á einhverjum trixum þar?“

Við: – Ætli það sé ekki bara þetta gamla, góða að geta neitað sér um neyslu; neitað sé um einn hlut í nútíð til að geta með vöxtum átt tvo slíka hluti í framtíðinni. Neitað sér um dýrar utanlandsferðir; dýrar merkjavörur eins og í fatnaði og bílum. Það kostar að glansa og vera snobbaður, eins og maðurinn sagði. Nú, það er dýrt að fara á veitingahús og reikningarnir þar geta orðið hærri en lagt var upp með í byrjun kvölds. Ef til vill er sniðugt að draga úr vinahittingi á veitingahúsum og drekka óáfengt þegar það á við, svo ekki þurfi að splæsa í dýran leigubíl heim. Sumir hugsa dæmið þannig að ef þeir neita sér um eitthvað fyrir 20 þús. kr. þá sé næsta ferð í Bónus upp á 20 þús. kr. „ókeypis“.

Svo kom einn fimmaura frá okkur um manninn sem sagði í miklu eyðslusjokki þegar hann leitaði leiða til að skera niður útgjöld: „Það er verst að ég reyki ekki tvo pakka á dag, þá gæti ég tekið þá eyðslu út.“

Við: – Nú, svo er það sparnaðurinn sem felst í því að láta aðra borga, t.d. vinnuveitandann. Fólk reynir þá að aka á bíl frá vinnuveitandanum og þótt það fái hlunnindatekjur, sem borgaðir eru skattar af, þá losnar viðkomandi við að kaupa bíl og taka dýrt bílalán og sparar þar með vexti og fjármagnskostnað. Nú, þetta með að láta aðra borga; sumt ungt fólk, sem er búið að kaupa sér íbúð, flytur aftur heim í foreldrahús, tímabundið, jafnvel með börn, og leigir þá íbúðina sína út á meðan. Semsé; heim aftur og láta foreldrana borga. Sérstök leið - og örugglega oft á tíðum erfið.

Við: – Nú, besta en erfiðasta leiðin í sparnaði – og sem margir nota með góðum árangri, er að leggja fyrst til hliðar, t.d. 150 þús. til 300 þús. kr. á mánuði, og setja inn á læstan reikning sem ekki er hægt að snerta og „lifa svo á afganginum“ eins og sagt er. Þá reynir auðvitað verulega á að geta neitað sér um hlutina og hert sultarólina. Það þarf að vera mikil samheldnina hjá hjónum með þessa leið því hún getur valdið pirringi. En hún er auðvitað andstæðan við að leyfa sér og njóta, en finna svo aldrei „afganginn“ eftir á til að leggja fyrir. Þetta með aðhaldssemina; það er mikilvægt að vera nískur á eigin kostnað, en ekki annarra, þeir eru óþolandi sem „gleyma alltaf veskinu heima“ þegar þarf að borga.

Og svo mundum við eftir þessu: Svo má auðvitað ekki gleyma því að afborganir af lánum eru sparnaður. Að vísu þvingaður og eftir á. Þá er frádrátturinn á launaseðlinum, sem fer í lífeyrissjóðina og séreignarsparnaðinn, helsti sparnaðurinn hjá flestum. Við hvetjum ykkur til að greiða í séreignarsparnað – og fá þannig aukasparnað á móti frá vinnuveitandanum. Þetta er mjög mikilvægur sparnaður og hefur nýst mörgum við íbúðakaup en séreignarsparnaðurinn rann skattfrjálst inn á íbúðalán til loka síðasta árs en gildir núna eingöngu við kaup á fyrstu íbúð. (ATH. Heimild til að ráðstafa séreignarsparnaði inn á lán eða vegna íbúðakaupa var til loka árs 2025 og hefur ekki verið framlengd. Annað sambærilegt úrræði fyrir fyrstu kaupendur er enn í gildi.)

Við: – Fyrst við erum að tala um sparnað og þið eruð með börn, við heyrum að tómstundir og íþróttir séu orðnar dýrar hjá barnafólki og taki verulega í. Hvað segið þið um það?

Þær: „Tómstundir eru orðnar mjög dýrar. Við skiljum ekki hvernig fólk fer að sem er með nokkur börn í íþróttum. Hver önn kostar kannski 110 þús. kr. Tónlistaskólarnir eru enn dýrari, sem og dans og fimleikar. Það er einhver frístundastyrkur en hann vegur engan veginn upp í þessi útgjöld. Þá kosta leikskólarnir sitt þegar fólk er með börn á þeim aldri. Á venjulegum tekjum er því ekki hægt að veita sér allt og hvað þá leggja fyrir á sama tíma.“

BÍLLAUS LÍFSSTÍLL EKKI SPENNANDI

Við: – Vel á minnst, þetta með bíllausa lífsstílinn, á ykkar kynslóð auðvelt með að tileinka sér hann þegar krafan er að skottast með börn og unglinga um allt?

Þær: „Það er mjög erfitt að vera án bíls, nánast útilokað nema hafa aðgang að bíl, t.d. hjá vinum eða ættingjum þegar mikið liggur við. Flestir nenna ekki bíllausum lífsstíl. Og það er nánast útilokað fyrir ungt fólk í úthverfunum sem er á fullu í vinnu að vera bíllaust. Líklegast þarf það að eiga tvo bíla frekar en einn. Enda sjáum við alla umræðuna um kröfur fólks um bílastæði. Íbúðir án bílastæða seljast varla.“

Ein þeirra, sem býr miðsvæðis í borginni, skaut þá inn í og sagðist lifa slíkum lífsstíl og ferðaðist um á hjóli og það væri ekki ógerlegt. „Það þarf bara ákveðið hugarfar og þá verður þetta mjög frelsandi og auðvelt.“

Við: – Það er mikið rætt um kulnun hjá ykkar kynslóð og að hlutfall veikindadaga sé að snarhækka! Hvað segið þið um það vandamál?

KULNUN OG SÍÞREYTA - VANLÍÐAN Í VINNU?

Þær: „Þetta er orðið miklu algengara í umræðunni; kulnun, kvíði, þreyta og jafnvel einhvers konar leiði. En við finnum ekki fyrir kulnun; sem betur fer.“

Við: – Getur verið að ástæðan sé sú að ungt fólk sé með of marga bolta á lofti, sé að vasast í of miklu á álagstímum seinni partinn; er sjálft í ræktinni, hitta vinina, með börnin í íþróttum, tónlist eða dansi; nú og svo taka samfélagsmiðlarnir mikinn tíma?

Þær: „Jú, eflaust. Allt sem þið teljið upp veldur örugglega stressi; að ætla sér um of. En við höldum að starfið og ánægja í vinnu hafi líka mikið að segja. Ef það er leiðinlegt í vinnunni, erfiður yfirmaður og lélegur vinnuandi leiðir það til vanlíðunar. Það gerir það líka ef fólk er einfaldlega ekki á réttri hillu í starfi. Svo hefur þetta áhrif á hjónabandið og sambandið verður erfiðara. Þetta hleður utan á sig. Það fylgir því líka mikil streita að eignast börn með skömmu millibili og vera á sama tíma í mikilli vinnu til að láta enda ná saman.“

Við:  – Þið nefnið hjónabandið, það þarf að vera í lagi...Við komumst ekki lengra.

Þær: (Mikill hlátur). „Við höfum enga þolinmæði fyrir leiðinlegum karlmönnum, svo mikið er víst.“

Við: – Við svöruðum því strax til að við værum mjög ánægðir með þá þolinmæði sem þær hefðu sýnt okkur í þessu spjalli yfir borðhaldinu.

FJÁRMÁLAKVÍÐI EFTIR MIKLA EYÐSLU

Við: – En svona í blálokin barst talið að fjármálakvíða sem hefur raunar fylgt öllum kynslóðum, Y-kynslóðinni ekkert frekar en öðrum.

Þær: „Er ekki fjármálaöryggi eitthvað sem allir vilja og þrá? Þannig að eflaust veldur óvissa í fjármálum kvíða innst inni hjá öllum. Á okkar aldri gengur þetta jú út á að vera í ágætu og öruggu starfi. Við erum kynslóð með börn og þungar afborganir og það má enginn við því að missa út einhverja mánuði í tekjum án þess að allt fari úr böndum. Flestir eru í þessu frá mánuði til mánaðar og eiga fullt í fangi með að láta enda ná saman.“

Þær: „Svo er það annars konar fjármálakvíði; sögðu þær, það er þegar fólk missir sig í eyðslu og sér eftir öllu saman. Þekkja það ekki allir?“

GULIR MIÐAR OG VISA RAÐ

Við: – Jú, jú, við þekkjum það. Við vorum uppi fyrir tíma kreditkortanna þegar sungið var um gulu miða Gleðibankans. Svo komu kortin og Visa-rað, eins og það hét á sínum tíma. Það þurfti víst að borga af því líka. Þeir í Spaugstofunni sálugu gerðu oft grín að umframkeyrslu um jólin og fjármálakvíða eftir hátíðarnar þegar allir í móralskasti tóku til við að spara; þeir Spaugstofumenn klipptu kortin sín í beinni – sögðum við hróðugir og töldum okkur góða.

Þegar þarna var komið áttuðum við okkur á því að við vorum aðeins farnir út af sporinu og ekki alveg á sömu blaðsíðu og þessar bráðskemmtilegu og þenkjandi dömur og því best að setja punktinn fyrir aftan þetta góða kvöld og fína spjall.

Spaugstofan og gulir miðar! Hvað kæmi eiginlega næst frá okkur? Að segja þeim að við myndum þjóðfundinn 1851?

Takk dömur, þetta var skemmtilegt! - JGH

Það var fróðlegt að fá innsýn í umræðu Y-kynslóðarinnar og gaman að spjalla við þessar þenkjandi dömur á veitingastaðnum Snaps við Óðinstorg. Frá vinstri: Kara Hergils Valdimarsdóttir, 38 ára menningarstjórnandi, undirritaður, Jón G. Hauksson, Ásrún Magnúsdóttir, 37 ára danshöfundur, Berglind Pétursdóttir, 36 ára sjónvarps- og auglýsingakona, kunn sem Berglind Festival, rannsóknarblaðamaður í Vikunni með Gísla Marteini, og Sigurður Már Jónsson, félagi minn í hlaðvarpinu Hluthafaspjall ritstjóranna.

 Tímaritið Fjármál og ávöxtun kom út í síðasta mánuði og er gefið út af JGH-miðlum sem halda úti Grafarvogsvefnum Grafarvogur.net. HÉR ER HÆGT AÐ LESA BLAÐIÐ Á PDF-FORMI og hér sem OPNUR.